باغ شاهزاده ماهان :بهشتی گم شده در دل کویر

نویسنده : پریسا ساعدی     نوشته شده در : 27 مرداد 1396     بازدید : 503

هر چند که پرورده این آب و گلیم شک نیست که از روی کریمان خجلیم در روی زمین نیست چو ماهان جائی ماهان دل عالم است و ما اهل دلیم آری در دل کویر،واحه ای قرار دارد که آیئنه تمام نمایی از بهشت است ،باغی بی نظیر نشسته در دامن کویر خشک ،همچون گلی یکه وتنها در میان گندمزار،هوایی لطیف وتصویری دلنشین ،عمارتی با اُبهت وصلابتی بی نظیر ،به مدال افتخار ماهان ،شهر دلیران ودلاوران نزدیک میشویم ،میهمانتان میکنیم به سفره ای پر نعمت ،پهن شده زیر آسمان کرمان ،منطقه ای سرسبز و آرامش بخش در دل کویر تف زده وگرم به باغ شاهزاده ماهان خوش آمدید

در دل ایران ،جایی که آسمان عقد اخوتی دیرین با ستارگان بسته است تا هر شب تنهادر افق این سرزمین به خاک وانسانها نزدیکتر شوند،در منطقه ای که خورشید با تمام توان در آن خودنمایی میکند و در فاصله ۲۵ کیلومتری جاده ی کرمان -بم ودر ۶ کیلومتری شهر ماهان به باغ شاهزاده میرسیم ،در معماری شهر های ایران وبخصوص جنوب کشور علیرغم هوای گرم وبعضاً گرم وخشک به بوستان هایی برمیخوریم که در دل کویر وگاه در داخل شهر با قدمتی زیاد خودنمایی میکنند،یکی از این مکانها باغ شاهزاده است باغ‌های ایرانی، سبکی بی نظیر  از هنر و معماری ایرانی هستند که از گذشتگان به دست ما رسیده است. زیبایی هنری و آرامش این باغ‌ها تا به آنجاست که  می‌توان آنها را به عنوان رهاوردی از فرهنگ ایران زمین به دیگر نقاط دنیا صادر کرد، درواقع  همان کاری که کشور ژاپن با باغ‌های مشهورش برای ترویج فرهنگ وهنرکشور ژاپن انجام داده است . باغ‌های مشهور زیادی در ایران وجود دارد که باید بزرگترین وزیباترین باغها را درشهر شیراز پیدا کرد. ولی تنها شیراز نیست که مجموعه ای از این باغهای بی بدیل را در خود جای داده. شهر ماهان نیز چنین گوهر کمیابی را در کنار خود دارد. این باغ که قدمتش به اواخر دوره قاجار میرسد،در دامنه ی کوههای تیگران بر پا شده تا علاوه بر آب وهوای مطبوع وخنک ،از طبیعت دلنشین آن نیز بهره بگیرد،

اصولا ساخت باغ های ایرانی با یک اصل کلی به این گونه است :دیواری بلند، یک استخر و یک جوی منتهی به عمارتی بزرگ به همراه درختان عظیم وکهنسال، حالت کلی باغ‌های ایرانی در اکثر مواردبا این اسلوب ساخته شده است ، تاریخچه‌ی پیدایش این سبک از باغ‌ها به دوره‌ی هخامنشیان و سلطنت پدر ایران زمین «کوروش بزرگ» باز می‌گردد. داشتن هندسه‌ی منظم در باغ شاهی و باغ‌های اطراف کاخ‌ها به دستور کوروش بزرگ صورت میگرفته، که بعدها این سبک از معماری در دوره‌ی ساسانی و دوره‌های پس از اسلام رشد بیشتری داشته و به شکلی که امروزه می‌بینیم در اختیار ما قرار گرفته است، باغ شازده ماهان نیز با پیروی از چنین روشی ساخته شده تا یک بار دیگر توانایی ایرانیان را در تلفیق هنرمندانه معماری وزیبایی به رُخ جهانیان بکشد

باغ شازده ماهان در ۲ کیلومتری شهر ماهان و حوالی شهر کرمان قرار دارد. این مکان  که قدمت آن به اواخر دوره‌ی قاجار باز می‌گردد، در دامنه‌ی کوه‌های تیگران ساخته شده است تا علاوه بر آب‌وهوای مطبوع از طبیعت زیبای آن هم بهره بگیرد. «محمد حسن خان سردار ایروانی» حاکم وقت کرمان در ابتدا دستور ساخت این باغ را صادر کرد. بعدها بنای باغ بوسیله «عبدالحمید میرزا ناصرالدوله» حاکم بعدی ساخته شد که البته این کار نیمه تمام ماند.

اگر  از باغ با دقت ومو شکافانه بازدید کنید ، متوجه خواهید شد که قسمتهایی از آن بدون تزئینات و ظریف‌‌کاری‌های رایج هستند که دلیل آن همین نیمه‌کاره رها شدن در هنگام ساخت آن است.این باغ از یادگارهای "عبدالحمید میرزا فرمانفرما" حاکم وقت کرمان است، در کتب تاریخی آمده   زمانی که خبر مرگ حاکم کرمان به گوش شخصی که مشغول بنایی بود میرسید، وی از فرط خوسحالی این موضوع که حاکمی ظالم از این دنیا رفته، تغار گچی را که در دست داشته محکم به دیوار می کوبد و کار را رها کرده ومی گریزد.  نیمه کاره گذاشتن کارآن بنّا، امروزه با جای خالی کاشی‌ها بر سردر ورودی کاملا بارز ومعلوم   است. یکی از مسائلی که در دیدار از این باغ جلب توجه میکند و در هنگام ورود به باغ برای هر بیننده ای جالب وحیرت انگیز است ، ، تضادی فاحش از پوشش گیاهی است ،  که فضای سرسبز داخل باغ  با محیط خشک بیرون دیواره‌های آن  را کاملا نمایان می کند. این باغ مانند واحه‌ای بسیار زیبا در دل کویر است گویی قطعه ای از بهشت در دامان خشک کویر فرو افتاده است و دور از ذهن نیست که همین ویژگی به جذابیت‌های این جنگل تک افتاده در دل زمین تف دیده اضافه کرده است.

رقص فواره ها در میان باغ شاهزاده از دیدنی ترین و شگفت انگیز ترین قسمت های قابل توجه در باغ است که می توان آنها را در زمره ی زیباترین فواره های باغ های ایرانی به شمار آورد. در باغ شاهزاده تعداد زیادی از این فواره ها وجود دارد که ریزش آب از داخل آنها آرامش بخش وسبب  جلای روح است ،در میان باغهای ایرانی کمتر باغی را می توان یافت که این تعداد از فواره را در دل خود جای داده باشد. نکته ی جالب توجه این است که نمونه ی فواره های موجود در دو حوض اصلی باغ، کمتر در باغ های ایرانی دیده شده است و به احتمال زیاد، ساخت آنها از شناخت باغ ها و چشمه‌های اروپایی الگو برداری شده است

باغ شاهزاده به عنوان نمونه ای از باغ تخت‌های ایرانی است ( باغ هایی با ساختار مسطح و پله پله ) در زمینی با شیبی حدود ۴.۵ درصد در باغ وجود دارد و حصاری بلند که آن را از فضای بیرون جدا می کند. به هنگام ورودبه این مکان،شما زیبایی سردر  کم نظیر این محل را خواهید دید که بی اغراق میخ کوبتان خواهد کرد  و شاید همین سردر چشم نواز است که این باغ را از سایر همتایان خودش دارای مقامی ویژه کرده است

باغ ها در دوره قاجار به صورت شكارگاه‌ها، بُستان ها، باغ قلعه‌ها و باغ سكونتگاه‌ها ساخته می شدند و در این میان، باغ شاهزاده نیز با کاربری سكونتگاهی و تفرجگاهی احداث میشده است ، وجود دو محوطه بزرگ و محصور با نرده های چوبی در جلوی دو بنای مهم باغ یعنی سردرخانه و بالاخانه سكونتگاه بودن باغ را برای تاریخ نگاران به اثبات رسانده است

این مجموعه با استفاده از عناصر معماری و شیوه های ساخت به گونه ای احداث گردیده که بتواند امکان بیشترین  استفاده از مناظر بی مانند داخلی و خارجی را فراهم آورد. با قرار گرفتن در طبقه ی بالای سردر، از یک سو می توان به تماشای جلوه های بدیع باغ نشست و از سوی دیگر از تماشای منظره کوه  وهوای لطیف آن لذت برد.

از زیبایی های باغ که بگذریم کوشک یا عمارت هایی را در دو مجموعه شرقی و غربی می بینیم که به صورت دو طبقه ساخته شده و از عناصر معماری ایرانی بی بهره نیستند همه ی بناهای موجود در باغ، مماس با دیوار اصلی و خارج از آن قرار دارند و هنر منحصر به فرد معماری را در جای جای آنها می توان بوضوح دید

این مکان دیدنی ،با مساحتی حدود ۵/۵ هکتار در دو مجموعه‌ی شرقی و غربی ساخته  شده و در زمره یکی از زیباترین باغ‌های ایرانی قرار میگیرد. علاوه بر معماری اصیل عمارت باغ، می‌توان به وجود فواره‌هایی را که تنها بر اساس قانون فیزیک و ارتفاع عمل می‌کنند، اشاره کرد ،واین فواره های بی نظیر را یکی از  ویژگی‌های بارز این بوستان   برشمرد. طول این باغ ۴۰۷ و عرض آن ۱۲۲ متر است. در لحظه ورود به جلوی باغ ،سردر زیبای آن شما را محسور خود خواهد کرد ، این سردر مانند قاب عکسی در نظر جلوه می کند، که عمارت، حوض‌ها، فواره‌ها و درختان باغ را ور فالب یک تابلوی نقاشی به تصویر میکشد. کوشک یا عمارت اصلی در انتهای  بالایی باغ، سردر، عمارت شاه‌نشین و حمام از بناهای بی همتای  باغ ،به شمار میروند

سردر خانه در محل ورود به باغ قرار دارد و به صورت بنایی خطی در دو طبقه ورودی باغ را به خود اختصاص داده است . در طبقه‌ی بالایی اتاق‌هایی ساخته شده اند که در ساکنین باغ در آن زندگی می کرده اند،

. بخش شاه‌نشین در حال حاضر، به عنوان رستورانی توسط بخش خصوصی اداره می‌شود، که این نحوه استفاده از این مکان تاریخی ، اعتراضاتی را هم از جانب یونسکو دربر داشته است. معماری پله‌ای منتهی به عمارت به همراه فواره‌های آب و درختان سر به فلک کشیده‌ای که در فصل‌های مختلف تصویری بی بدیل ورنگارنگ و متنوع را پدید می‌آورند، زیبایی بی حد به این باغ بخشیده است که فقط با دیدن از آن می‌توانید ،به زیبایی این مکان پی ببدید

آب مورد نیاز باغ ،جهت آبیاری از قنات تیگران که خود از ارتفاعات جوپار سرچشمه می‌گیرد، تامین می‌شود که از عوامل بسیار مهم در ایجاد سرسبزی در این باغ است. باغ شازده ماهان در سال ۱۳۵۷ بازسازی شد ولی متاسفانه در سال ۱۳۶۰ بر اثر زلزله، آسیب‌هایی مختصر به آن وارد آمد که البته دوباره مورد مرمت قرار گرفت.

. این مکان به عنوان سیزدهمین اثر ایرانی در سال ۱۳۹۰ به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شد تا اهمیت خود را در بین آثار تاریخی حفظ کند

. اینجا همچنین در میان پرگردشگرترین وپرطرفدارترین جاذبه‌های تاریخی ایران قرار دارد

عمارت داخل  باغ، اقامتگاه تابستانی پادشاهان قاجار بوده است که برای تفرج واستراحت به آنجا می آمده اند ،در حاضر بازسازی شده است ودر خدمت گردشگران می باشد

. این مکان همه ساله و به ویژه در فصل بهار و تابستان شاهد بازدید تعداد زیادی از گردشگران از اقصی نقاط کشور است که از دور ونزدیک برای دیدن طراوت وآرامش باغ این محل دیدنی و دلفریب را برای تماشا انتخاب می‌کنند. قرار داشتن این واحه در منطقه و در مسیر عبوری کرمان به بم و در طول جاده کهن ابریشم از دلایلی است   که اینجا را برای بر پا کردن یک باغ اشرافی مناسب می ساخته است.

باغ شاهزاده ماهان در تمام خصوصیات خود ومعماری کم نظیر شیوه باغهای ایرانی را دنبال می کند مثلا نمایش آب در سطح های عمودی و افقی در آبشارهای کوچک وبزرگ به دنبال پیروی  از شیب زمین یکی از ویژگی های منحصر به فرد  باغ ایرانی است که در این باغ نیز به کار گرفته شده است

باغ شاهزاده از دیواری بلند به شکل مستطیل به مساحت ۵ هکتار رو به قله ی کوه جوپار در جنوب باغ محصور است و بنابراین دنیای درونی و بیرونی باغ از لحاظ آب وهوایی ودارا بودن پوشش گیاهی متفاوت است، درون باغ بسیار سرسبز و پر از درختان میوه و جوی های پر آب است اما بیرون باغ کویر است وباد گرم وخاک آفتاب سوخته میهمان قاب چشم هر بیننده ای میشود.

 در ابتدای ورود به باغ در سطح نسبتاً وسیع و صافی که در فضای جلوی سردرخانه به سمت باغ قرار دارد، فرصت تماشای مهم ترین عنصر شکل دهنده باغ را از دست ندهید، . در زمینی  بلندی ها و قله ی پر برف جوپاردیده میشود ، آبشارهای متعددی با فواره های با نظم وهارمونی خاض به طرف پایین می ریزدکه با بستن چشم وگوش دادن به آن ،جسم وجان جلا میگیرد

نهری که در باغ جریان دارد، از برف های قله جوپار سرازیر شده و به بالاترین نقطه باغ می رسد. از آن جا با توجه به شیب زمین، به سمت پایین حرکت کرده و از آن سوی باغ خارج می شود. سپس به نهر های چهارباغ وارد شده و به سوی روستای تیگران، دهکده ای در نزدیکی ماهان، جاری می شود و به باغ ها و کشت زارها زندگی دوباره  می بخشد.

در انتهای باغ بنایی سفید و دل انگیز بنای “بالا خانه”قراردارد ،که محل پذیرایی و سکونت صاحبان اصلی باغ بوده، وبا ظرافتی هرچه بیشتر خود نمایی می کند. این بالاخانه با زوایای هندسی ی تقریباً باریک و کشیده قسمت قابل ملاحظه ای از عرض باغ را در دو طبقه به خود اختصاص می دهد و در ایوان مرکزی روبروی محور اصلی تا سه طبقه ادامه می یابد. در دو طرف مسیر آبشارها دو پیاده راه و دو ردیف درخت های سایه دار در دو طرف پیاده رو ها ،سعی کرده تا توجه را به محور مرکزی را از بالا تا پایین بیشتر کند، و به روی بستر آن از بالاخانه تا سردرخانه سایه می اندازد

در جلوی سردرخانه به طرف باغ که حرکت میکنید، (باغچه های میوه) قرار دارد. در سکوی وسط این قسمت که در بخش جلویی ورودی بالاخانه قرار گرفته،می توانید  به طبقه ی دوم بالاخانه بروید ،که این بوسیله  پلکان داخلی قابل دسترسی است ، سطح باریک، مسطح و وسیعی در دو جانب سردرخانه تا انتهای برج های زیبای خانه  قرار گرفته و فاصله بین کرت ها و اتاق های دو طرف سردرخانه را تشکیل می دهد ، این اتاق ها به صورت ردیفی به دیوار باغ تکیه داده اند گویی به پشت گرمی آنها پا برجا هستند ،حصاری که در قسمت شمال شرقی به دو برج می رسد  نمایی زیبا را به بیننده القا میکند

از محوطه ی ورودی، شکل کلی باغ با مرکزیتی بی نظیر، آبشارها، پیاده رو ها و ردیف  درخت های چنار و سرو و همچنین سطوح بالا رونده ی سکوهای مرکزی باغ و کرت های جانبی در ختان میوه، یکی بعد از دیگری مناظری دلنشین را به تصویر میکشد، و دیده هر بیننده ای را به بنای سفید بالاخانه در متن کوه های جوپار جلب میکند

دو راه طولی که در کنار هر یک از حصارها قرار دارد برج مراقبتی باغ را در میان گرفته در سراسر باغ پیش بینی شده است. نهر آبی در فاصله ی پیاده راه و مرز باغچه ها در جریان است و  ردیف درخت ها به صورت خطی در کنار آن همچون ستونهایی پا بر جا خود نمایی می کنند

در باغ شاهزاده ماهان به طور کلی دو ردیف باغچه ی گل در دو طرف نهر و آبشارهای مشرف به پیاده رو در محور مرکزی وجود دارد

در قسمت  شرقی و در شرق بالاخانه ساختمان حمام باغ و بنای سکونت دایمی سرایدار  اصلی باغ (زعیم باشی) قرار گرفته و در حصار مقابل فقط اتاق هایی  احتمالاً موقت بوده اند، ورودی در قسمت غربی بالای باغ را تشکیل داده است.

در پشت بالاخانه باغ خلوتی با باغچه های زیبای میوه و  درختانی سایه دار و پیاده رو های شرقی-غربی به  موازات  بنای بالاخانه وجود دارد. این باغ خلوت و دنج با دیواری نیم دایره ای به مرکز یت ایوان کوچک جنوبی بالاخانه محدود می شود که بدعت ونو آوری آن از در هم ریختن نظم حصار مستطیل کامل باغ ایرانی نشاءت گرفته است.

از وسط دیوار در آخر  باغ در قسمت بالایی ودر برابر ورودی بالاخانه آب از راه حفرهایی بی نظم وارد نهرها در باغ خلوت می شود که به تناوب  از دو طرف به نهر های افقی و عمودی باغ اصلی پیوند میخورد

دوباره به فضای  جلوی باغ و دیدن مجدد آن بر میگردیم،در جهت راه اصلی از ایوان مرکزی بالاخانه به طرف سردرخانه تصویری بی همتاو پر ارزش دیده میشود شامل نمای کلی باغ و درختان سایه دار و آبشارهایی که این بار به پایین سرازیر میشوند، تادوباره زندگیآغاز کنند.

این باغ یکی از ۹ باغ ایرانی است که در سال ۱۳۹۰ در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسید و اطلاعات در مورداین باغ از طرف سازمان یونسکو به ۳۵ زبان زنده دنیا  ترجمه شده و در نقشه گردشگری یونسکو قرار گرفته است.

باغ شاهزاده ماهان در تاریخ ۲۰۱۱ به شماره ۱۳۷۲ ثبت جهانی شد و البته قبلتر نیزدر تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۵۳ به شماره ۱۰۱۲ هم به ثبت رسیده بوده است


نظرات شما

تا این لحظه نظری ثبت نشده، شما اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کنید



پیشنهاد می‌کنیم با ما همراه باشید در

پیشنهاد سفر

ناشناخته‌هایی که شما معرفی کرده‌اید

معرفی باشما



ثبت نام
به جمع ما در گزمک بپیوندید

تا حالا عضو گزمک نشده اید ؟ اطلاعات خود را وارد کنید .