خانه طباطبایی های کاشان :نمادی از زندگی سنتی ایرانی در کنار نبوغ ومعماری پیشرفته

نویسنده : پریسا ساعدی     نوشته شده در : 04 مرداد 1396     بازدید : 558

مردم مشرق زمین از قدیم الایام اسطوره حیا وپاکدامنی بوده اند ،واین خصیصه ای است که در مردم خونگرم ومیهن پرست ایران بیشتر نمود پیدا کرده ، وجزو خصوصیات اخلاقی وذاتی شان می باشد واین ویژگی است که به داشتن آن افتخار میکنیم ،میهمان خانه ای هستیم که داشتن حجاب ساختاری در آن بسیار مشهود است،امروز مسافرشهرگل و گلاب ،کاشان هستیم ،به خانه ای میرویم که نحوه معماری وساخت آن از دو جنبه بسیار مهم وحایز اهمیت است ،اولین مورد معماری ساختاری در تهویه وهوارسانی بدون کمک برق ،ماشین وتکنولوژیست و ویژگی دوم چگونگی ساخت وساز این محل در مستور وپوشیده بودن اندرونی های این منزل است که منحصر به اصالت وفرهنگ ایرانی می باشد ،جدای از تزئینات واُبهت این خانه این دو ویژگی ذکر شده باعث مشهور شدن این بنا دربین آثار تاریخی می باشد،به خانه طباطبایی ها میرویم، واقع در پائین دست خانه تاریخی عباسیان وسمت بالای قلعه جلالی وحصار سلجوقی که از بنای معروف شهر کاشان میباشد ،در این بازدید تاریخی با ما همراه شوید

بازهم بوی گلهای محمدی وگلاب دو آتیشه کاشان به مشام میرسد ،بازهم مردمان خونگرم ومیهمان نواز کاشان میزبان ما خواهند بود تا به دیدار یکی دیگر از آثار تاریخی این شهر برویم ودوباره قدم به شهری میگذاریم که در آن صلوات بر محمد(ص) وخاندانش ورد زبان مردم است به کاشان میرویم،شهر عشق ومودت، میان آثار مرتبط با معماری قدیم شهر آنچه تمامی بازدیدکنندگان  را به سوی خویش می کشاند خانه‌های قدیمی وتاریخی آن است، زیرا خانه‌ها قسمتی جدا نشدنی از جریان زندگی روزمره تمام مردمان است و دیدن  خانه‌های قدیمی که سمبلی از سکون خاطر و مکانی برای زندگی روزمره  است می‌تواند برای همه جالب وگیرا  باشد
خانه طباطبایی در سال ۱۲۵۰ ه.ق ساخته شده ومثل همه بناهای تاریخی آن زمان از اصالت معماری و طراحی متناسب با فرهنگ و اقلیم خاص منطقه و تزئینات زیبا و باشکوهی برخوردار است.این مکان در زمینی به وسعت ۴۷۳۰ متر مربع بنا شده است، در هنگام ورود به خانه ابهت این مکان شما را به تحسین وا میدارد وهمین که به درون هشتی این خانه ی باشکوه پا می گذارید، نسیمی خنک و مطبوع، صورتتان را نوازش خواهد کرد وشما را به داخل خانه راهنمایی می کند، از راه پله ای که روبرویتان است ۲۰ پله‌که پایین بروید میرسیدبه حیاطی زیبا و بزرگ می‌رسید. حیاطی که جذابیت خیره کننده‌اش لحظه‌ای شما را بر جای خود میخکوب می کند. یک حوض پر آب وزلال  که سر تا سر حیاط را تزئین کرده و ماهیان قرمز درون آب که با دیدنشان میتوانید آرامش فکر را به ذهن خود هدیه کنید. در دو طرف حوض بزرگ، شش باغچه هشت ضلعی قرار دارد که گلهای فصلی وپاکوتاه به شما لبخند میزنند واین تصویرطراوت حیاط را دوچندان می کند.
از نظر موقعیت مکانی می توان گفت این خانه در نزدیکی خانه تاریخی بروجردی و در نزدیکی بقعه مبارکه امامزاده سلطان امیر احمدواقع شده و به خاطر اینکه بانی این مکان شخصی به نام «حاج سید جعفر طباطبایی نطنزی» بوده است نام آن را خانه طباطبایی گذاشته اند ودربین مردم نیز به همین نام مشهور است.
بخشهای خانه طباطبایی ها به سه قسمت  اندرونی بیرونی و بخش مخصوص خدمه تقسیم بندی شده است.  وسعت این محل با ۴۷۰۰ مترمربع بزرگی دارای ۴۰ اتاق،۴حیاط،۴سرداب یا زیرزمین ،۳ بادگیر و ۲ رشته قنات می باشد، نحوه ساختاری این خانه به شیوه معماری حجاب‌دار و گودال‌باغچه، متقارن و درون‌گرا است.در توضیح در مورد  معماری گودال‌باغچه باید گفت  که در این معماری باغچه خانه در داخل گودی ساختمان قرار گرفته است ،وبهترین دلیل را برای اینگونه ساخت  استحکام مکان و مقابله با زلزله های احتمالی وجلوگیری از تخریب بیش از حد ویا به حداقل رساندن ضرر زمین لرزه است ،دلیل دیگر را می توان تسهیل در آبرسانی به ساختار دانست ؛ در عین حال از رطوبت بنا هم برای رشد گیاهان استفاده می‌شود. وقتی ساختمان در دل خاک باشد (یعنی بصورت گودال باغچه ساخته شود) خانه دارای عایق حرارتی نیز  خواهد بود که این به زندگی راحتتر در فصول سرد ویا گرم کمک میکند بطوریکه خانه دارای هوایی معتدل ویکسان خواهد بود

معمار وسازنده این بنای تاریخی  استاد علی مریم کاشانی و گچ بری‌ ها و نقاشی‌ های آن به وسیله شاگردان میرزا ابوالحسن صنیع الملک غفاری کاشانی،و زیر نظر این هنرمند جلیل القدر انجام شده‌ است.
درباره جزئیات این مکان باید گفت که اینجا همچون دیگر بناهای تاریخی آن زمان برخوردار از تزئینات فاخر و باشکوه، اصالت معماری و طراحی همگام  با فرهنگ همگام با آب وهوای منطقه در نظر گرفته شده است.
چنانکه ذکر شد این خانه دارای چندین قسمت مجزاست ،قسمت اندرونی خانه شامل اتاق پنج دری ساده در وسط و دو حیاط در دو طرف آن و دارای سرداب هایی که بادگیر ها یی عظیم هوا را در آن جریان می دهند که این البته این قسمت محل سکونت خانواده مرحوم طباطبایی بوده است. حیاط ضلع شمال غربی وسیع تر  و تعداد اتاق های آن بیشتر می باشد و دارای سرسرای پذیرایی جداگانه می باشد. در زیر قسمت اندرونی علی الخصوص اتاق مرکزی، زیر زمین بزرگی قرار دارد که دارای ویژگی های  منحصر به فردی است و به دلایل مختلفی مانند وجود بادگیر، سقف ضربی، نوع مصالح به کار رفته در بدنه، دو جداره بودن بدنه، وجود حوضی که قبلاً در مرکز سرداب بوده، اختلاف ارتفاع با سطح کوچه حدود ۸ تا ۱۰ متر و نسیم خنکی که از سطح حوض حیاط مرکزی وارد زیر زمین می شود، باعث شده است تا این مکان در فصل تابستان ۱۵ تا ۲۰ درجه اختلاف دما بین زیرزمین و بیرون آن داشته باشد
قسمت بیرونی این مجموعه شامل تالار بزرگ یااتاق شاه نشین در مرکز با نورگیرها و پنجره های مشبک رنگی است که با تابش نور منظره ای دلفریب وبی نظیر را در داخل ساختمان بوجود می آورد، این اتاق دارای تزیینات نقاشی و آیینه کاری و گچ بری های جالب از جمله پنجره های مشبک گچی است که مانند  پارچه توری نازکی به نظر می رسدولطافت فضای اتای را دو چندان می کند. در دو طرف اتاق شاه نشین اتاق های گوشواره بنا شده است ودر جلوی اتاق شاه نشین، ایوانی بناشده با آیینه کاری و گچبری های بی بدیل که چشم هر بیننده ای را به سمت خود جلب می کند در طرفین تالار بزرگ دو حیاط خلوت و نور گیر به صورت قرینه یکدیگر تعبیه  شده است که دارای تابلو های بی نظیر  نقاشی می باشند و جزو نفیس ترین  آثار هنری این سرزمین  به شمار می آیند. اسناد ومدارک موجود  نشان می دهد که هنرمند بزرگ و نقاش باشی  دربار ناصرالدین شاه قاجار یعنی میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی ملقب به صنیع الملک با مالک خانه دوستی نزدیک و رفت وآمد خانوادگی داشته است ،وبه همین خاطر وبه  احترام دوستی که باآن مرحوم داشته در اجرای گچ بری ها و ترسیم نقاشی های این خانه نظارت می کرده است و البته ذکر  این موضوع  ارزش و اعتبار تزیینات خانه طباطبایی را بسیار زیاد می کند.
برای توضیح درباره قسمت دیگر این منزل باید گفت ،حیاط خدمه خانه که شامل اتاق های خدمه، زیرزمین خدمه، آشپزخانه و اصطبل زمستانی و تابستانی می باشدهنوز هم وجود دارد اما در اثر گذشت ایام تعدادی از اتاقهای خدمه از بین رفته است  
آب مورد استفاده این محل ، از دو رشته قنات دولت آبادی و نصرآبادی تامین  می شده است. راه ورودی خانه طباطبایی دارای ۵ درب  می باشد و ورودی اصلی به دو ورودی اندرونی و بیرونی در قسمت هشتی تقسیم می گردد. دلیل اینکه این راهروها در بدو داخل شدن به این مکان دارای  پیچ و خم های می باشد  این است که قسمت مرکزی به علت شکست نور واختلاف سطح از بیرون دید نداشته باشد وساکنین از خارج دیده نشوند
این خانه تاریخی  در سال های ۱۳۷۳ به تا ۱۳۷۶به وسیله هیئت امنای مرمت و احیای ابنیه تاریخی کاشان خریداری  در سال های ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۶ با همکاری شهرداری و میراث فرهنگی کاشان خریداری شده و
 طبق نقشه اصلی و اولیه مورد ترمیم  و بازسازی قرار گرفته است ، واکنون این مجموعه تاریخی زیر نظر  سازمان رفاهی و تفریحی شهرداری کاشان اداره ونگهداری می شود.
این مکان به شماره ۱۵۰۴ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

یکی از خصوصیات جالب ودر خور تحسین این خانه محفوظ بودن این مکان از دید بیگانگان ونامحرمان است واین مسئله برمی گردد به نحوه معماری وساخت وساز این بنا ،درواقع علاوه بر این كه همه فضای داخلی خانه نسبت به خارج از حجاب كامل برخوردار است، هریك از بخش‌های درون خانه نیز نسبت به یكدیگر از حجاب و پوشیدگی ویژه ای بهره می‌برند. خانه طباطبایی‌ها مانند دیگر خانه‌های باشکوه  آن دوران در گودی زمین ساخته شده است. واین بدان معناست  كه برای رسیدن به سطح حیاط خانه باید از پله های ورودی تا عمق ۶متری پایین رفت و از آن محل ك چشم انداز زیبای درون خانه انسان را میهمان آرامش وطراوت این بنای تاریخی  می‌کند. همان گونه كه قوانین علمی ثابت کرده اند، در عمق یك متری از سطح زمین، درجه حرارت در تابستان و زمستان یكسان است. این عایق حرارتی یعنی همین یك متر خاك مانع از نفوذ حرارت گرم و سوزنده تابستان و سرمای خشك وسرد زمستان به عمق زمین می شود.
به دلیل همین عمیق و گود بودن است كه آب چاه‌ها در این منزل همیشه خنك و گوارا است و به این دلیل  در تابستان و زمستان از دمای ثابتی برخوردار است. در واقع  دیوار روبه روی هر اتاق، پشت به زمین خنك دارد و دمای سطح این دیوار در همه فصول سال نمی‌تواند بیش تر از ۱۸ درجه سانتی‌گراد باشد. همین امر باعث گرفتن حرارت اتاق در اوایل تابستان و تأمین آسایش نسبی ساكنان می‌شود. اما در اوج گرمای تابستان زیرزمین (سرداب)های متصل به بادگیرها جوابگوی  نیاز ساكنان خانه از نظر تهویه و وزش مطبوع هوای خنك بوده است.. خانه تاریخی طباطبایی ها با این كه حدود ۱۷۵ سال پیش ساخته شده است ولی از سامانه تهویه مطبوع غیرماشینی، طبیعی و بسیاركارآمد استفاده برده  است.واین گفته به این معناست که داخل ساختمان با وزش باد خنک ومطبوع همواره هوایی معتدل ودلچسب دارد

باید در نظر آورد که در همان زمان در خانه های مجلل و كاخ های فرمانروایان مغرب زمین، مانند كاخ معروف «ورسای»، چنین رفاهی دور از ذهن و دسترس بوده است، درحالی كه استفاده صحیح از نحوه وزش باد در بادگیرها بصورت  طبیعی در این خانه ها باعث شده تا جریان هوای خنک  همچنان پابرجا و فعال باشد. این سامانه تهویه مطبوع یکی از بی نظیر ترین ابداعات ایرانیان در اکثر شهرهای مرکزی ومجاور کویر ایران می باشد. عملكرد بادگیرها به صورتی است كه هوای تمیز پشت بام را به چاه خنك كن صیقل داده شده با «ساروج» كه حدود ۸ تا ۱۰ متر عمق دارد می رساند تا پس از خنك كردن هوا، آن را به زیرزمین مسكونی راهنمایی کند.
هوا در چاه تاریك و  تونل خنك كن، سنگین‌تر شده و به آرامی فرو می‌ریزد و از دهانه كانال كه شباهتی به شومینه دارد به فضای زیرزمین وارد و در آن جاری شده و موجب طراوت، تازگی و خنكی آن می‌شود.
یکی دیگر از مواردی که در معماری این ساختمان دیده شده و تعجب وتحسین همگان را در پی داشته این است که چون در شب‌های تابستان ویا در زمستان كه دمای هوای بیرون سردتر از هوای داخل چاه خنك كن است، جریان هوا به خودی خود قطع شده و این سامانه از كار باز می‌ایستدتا هوای سرد ساکنین را معّذب نکند
در فصل تابستان نیز تا زمانی كه دمای هوای معلق در تونل خنك كن به درجه پائین تر از هوای زیرزمین نرسد جریان ریزش هوای خنك به داخل زیرزمین صورت نمی گیرد. از قدرت این سیستم همین بس كه در طول این ۱۷۵ سال، چه آن زمان كه محل زندگی خانواده طباطبایی  بوده چه آن هنگام  كه متروكه و مخروبه شده و چه اكنون كه مورد بازدید گردشگران است، فعال بوده و همچنان مانند روز اول به كار خود ادامه می دهد
اگر به دقت به این خانه نگاهی بیندازیم  خواهیم دید سازنده آن ، به خانه نیز مانند یك انسان قابل احترام ؛حرمت گذاشته ودر واقع  زیبایی‌ها را به درون خانه برده  و آن را از چشم اغیار مستور داشته و درحجاب قرار داده و به همه نیازهای مادی و معنوی آن توجه کرده . معماری زیبای این مکان که با فرهنگ غنی ایرانی ادغام شده یکی از  شاخصه‌های كاربردی  در ساخت بناها در آن زمان بوده است ،، که در صورت توجه دقیق به این موارد از بسیاری مانع نابسامانی‌هایی در عرصه ساخت و ساز  خواهد شد  و از اتلاف  هزینه‌ها ی زیادی نیز جلوگیری میشود
 


نظرات شما

تا این لحظه نظری ثبت نشده، شما اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کنید



پیشنهاد می‌کنیم با ما همراه باشید در

پیشنهاد سفر

ناشناخته‌هایی که شما معرفی کرده‌اید

معرفی باشما



ثبت نام
به جمع ما در گزمک بپیوندید

تا حالا عضو گزمک نشده اید ؟ اطلاعات خود را وارد کنید .