بنای تخت جمشید میراثی ماندگار ودر خور ستایش

نویسنده : پریسا ساعدی     نوشته شده در : 09 تیر 1396     بازدید : 670

کاخهای تخت جمشید لبریز از قصه وداستان است اما نه آن افسانه ای که باعث تجربه وعبرت باشد،بلکه نگاهی اجمالی است به قوانینی اجتماعی در سطح عالی ومدرنیته ای که شاید هنوز بعضی از کشورهای متمدن نتوانسته اند آن احکام را در بین مردم خویش اجرا کنند از شما دعوت میکنیم سفر کنید به تاریخ مصور ایران باسنان و بنای سنگی که باعث افتخار ایران وایرانی است

"این سرزمین را اهورا مزدا از دشمن،از سال بد،از دروغ بپایاد

بدین سرزمین دشمنی،بد سالی،دروغ میاد

این را من اهورامزدا با ایزدان خاندان شاهی به نماز خواستارم"

این متن حک شده روی دیوار جنوبی تخت جمشید ،تاریخ مدون کشورم ایران است

واینجا پرسپولیس است ،پایتخت شکوهمند داریوش بزرگ ،سردار پر افتخار ایرانی که آن را درسال ۵۱۸ ق.م پایه گذاری کرده

پرسه پلیس،هزار ستون،صدستون ویا چهل منار نامهای است که به این مکان تاریخی داده شده

وقتی داریوش با کمک هزاران مرد وزن این مجموعه را میساخت برای ملتش دست به تدوین قوانینی زد که بعد از ۲۵۰۰ سال ،نه تنها مردم ایران بلکه همه جهانیان  در برابر آن سر تعظیم فرود می آورند

اینجا از گل وسبزه ،دریا وساحل خبری نیست وآنچه که شما را مجذوب میکند

حس میهن پرستی وافتخار به گذشتگان است

اینجا تخت جمشید است ،قلب تاریخ ایران،تاج سر استان ادب پرور فارس ویکی از مقاصد گردشگری در سفر به شهر گل وبلبل شیراز

این مکان در شمال شهرستان مرو دشت در فاصله ۱۰کیلومتری این شهر ودر  ۵۷ کیلومتری شمال شرق شیراز قرار دارد،در زمان خود دارای ۳۹ قرار گاه مسکونی و۴۳۶۰۰ نفر جمعیت بوده است

علت مشهور بودن این مکان مجموعه ای از کاخهایی است که متعلق به شاهان هخامنشی میباشدو در سال ۵۱۷ ق.م ساخت به دستور داریوش اول آن شروع شده،

وبعد از آن خشایار شاه (پسرش) واردشیر ( نوه داریوش) ساخت آن را ادامه دادند ،مدت زمان به پایان رسیدن این بنا بین ۱۲۰ تا۱۵۰ تخمین زده شده

این اثر باستانی پر ابهت در دامنه کوه مهر( رحمت) بنا شده ودر سال ۱۹۷۹ در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده

این محل حیرت انگیز دارای آثار باستانی همچون نقش رستم ،نقش رجب وشهر استخر در اطراف خود میباشد

در هیچ کجا شما تجمع چندین اثر ماندگار را با این تنوع نمی بینید

بنا بر گزارشات مکتوب که به دست ما رسیده قبل از وجود تخت جمشید در آن محل هیچ بنایی وجود نداشته البته در این جا محلی کشف شده بنام دروازه هخامنشی که قدمت آن به پیش از ساخت تخت جمشید ودوران پارینه سنگی میرسد باستان شناسان معتقدند این دروا ه به دروازه ایشتار در بابل باستان شبیه است

با توجه به نوشته های مکتوب تخت جمشید یک پایتخت سیاسی ویا یک زیارتگاه نبوده والبته شاهان هخامنشی به ندرت در آن سکونت داشته اند

اینجا مکانی مناسب برای جشن های نوروزی  وجشن های شکر گذاری برای بیشتر شدن برکت ونعمت بوده

در این محل لوح های گلی بسیاری کشف شده که بعد از قرار گرفتن در آتشی که سال ۳۳۰ ق.م این مجموعه را در کام خود فرو برد ،پخته شده اند واین امر سبب شده تا آنها تا حدی سالم به دست ما برسند

وبتوانیم اطلاعات جامعی از مسائل حکومتی وزندگی مردم در آن دوران به دست آوریم

در زمانهای دور مردم به کوچ نشینی وحرکت به ییلاق وقشلاق عادت داشته اند و صد البته که شاهان وحاکمان نیز از این قانون مستثنی نبوده اند

انها در فصل سرما به شوش وبابل ودر فصل گرم به اطراف همدان نقل مکان میکرده اندوشهرهای پاسارگارد وپارسه جزو مکان های مقدس وبا حرمتط خاص برای یک دین شرقی بوده اند

با مطالعه در تاریخ ثبت شده ،نام استان فارس ،پارسه بوده بعداز حمله اعراب به ایران وبه دلیل اثر گذاری زبان آنان این مکان به نام فارس تغییر کرده

غربیها نیز نام پرسه پلیس یا پرسپولیس را به این مکان داده اند

در دوره ساسانیان اینجا را صد ستون نام نهادندودر زمانهای بعدی اولین اروپایی بازدید کننده نام چهل ستون را بر این بنا نهاد

متاسفانه با داشتن سنگ نوشته ها وتحقیقات انجام شده در خصوص تخت جمشید اطلاعات ما از این مکان باستانی چندان زیاد نیست شاید یکی از دلایل این بوده که بعد از براندازی حکومت هخامنشی زبان وخط آنها برای آیندگان قابل فهم نبوده واین را می توان مهمترین علت فراموشی تاریخ وخاطرات اینجا دانست

علت نامگذاری این محل به تخت جمشید به این خاطر بوده که جمشید پادشاه پر اقتدار وعادل ایرانی ساختمانهایی حیرت انگیز وشگفت را در زمان خود ساخته واین مجموعه نیز به علت داشتم معماری منحصر بفرد وبی نظیر به او نسبت داده شده ،مورخان ومفسران معتقد بودند که جمشید همان حضرت سلیمان است وبه همین خاطر این محل را ملک سلیمان نیز لقب می داده

تخت جمشید از آغاز بصورت یک مجموعه طراحی شده که طی چند مرحله   ساخت وساز آن انجام شده

مرحله اول : ساخت این مکان در زمان داریوش کبیر آغاز شده که در این مرحله کاخ آپادانا ،خزانه شاه وراه آبهای زیرزمینی به اتمام رسیده

مرحله دوم: در زمان داریوش اول بوده که کارهای نیمه تمام پدر را به پایان رسانده

مرحله سوم: در این زمان کاخ تچر،دروازه ملل وپلکان ورودی وهمچنین،کاخ هدیش به این مجموعه اضافه شده

در اینجا باید بگوییم تخت جمشید فرهنگ وهنر را بهم آمیخته که این خصوصیت مایه مباهات ایران وایرانیست،زیباترین سازه سنگی ایران که به دور از زیبایی محو کننده اش دنیایی از هنر معماری وتلفیقی از حکومت وعدالت را در کنار هم به نمایش گذاشته

در ادامه مطالب مربوط به آشنایی با این مکان باید گفت خزانه شاهی نخستین بنای ساخته شده در مجموعه تخت جمشید است ودر زمان خود ۱۳۴۵ نفر در آن مشغول به کار بوده اند

واکنون می پردازیم به کاخهای ساخته شده ودیگر بناهای تاریخی در این اثر باستانی

کاخ آپادانا: اینجا به قلب تخت جمشید معروف است ولقب بزرگترین کاخ این مجموعه را به خود اختصاص داده

والبته اولین عمارت است که از سنگ بنا برخوردار است ،ساخت این کاخ ۳۰ سال طول کشیده ،در ایوان شرقی بنا وسر ستونها چهره دو شیر افسانه ای قرار گرفته که بهم متصل هستند ،این در حالی است در سر ستونهای ایوان غربی سر گاو بصورت ساده نصب شده است.

نقاشان این کاخ ستونها را با رنگ های گرم رنگ آمیزی کرده اند وبر سنگ نگاره ها تصاویری از حیوانات حک شده است

از شاهکارهای این محل می توان به پلکان بنا اشاره کرد که نقاشیهایی زیبا روی آن نقش بسته است

طول پله ها در آن فقط چند سانتی متر است،بنا به تحقیقات انجام شده این فاصله کم برای راحتی میهمانان تعبیه شده تا هر کسی با هر سن وقد وقامتی بتوانند با ابهت وصلابت بطرف بالای پله ها حرکت کند ودر رسیدن به محل مورد نظر دچار سختی وخستگی نشود

در کنار پلکان ما ۲۲۹ سرباز را میبینیم که با نیزه وکمان وترکش پارسی در حالیکه گلهای نیلوفر آبی در دست دارند صف کشیده اند وهمین طور ۲۳ ساتراپی( استاندار) در حال پیش کش دادن به شاه به تصویر کشیده شده اند

چنان که گفته شد، در دیواره پلکانی کاخ آپادانا تصویر فرماندهان عالی رتبه نظامی ماد وپارس دیده میشود که در دست آنها گل های نیلوفر آبی قرار دارد،این منظره بی نظیر در هیچ تابلویی،مجسمه ای وهیچ موزه ای با این زیبایی دیده نمیشود

در همه جا ما سرباز را خشمگین ،شمشیر به دست ،با سپر وکلاه خود میبینیم

آیا این تحولی در عصر سرد کشور گشایی  نیست؟

یکی از ویژگیهای مهم این حکاکی ها وشمایل ها ،پیام صلح ودوستی است که در یکایک این تصاویر موج میزند وحس آرامش وثبات را به بیننده القا میکند

کاخ آپادانا از ۷۲ ستون تشکیل شده بوده که ور حال حاضر ۱۴ ستون آن پا برجاست

کاخ تچر: سالمترین کاخ به جا مانده در مجموعه تخت جمشید است ،این کاخ از اولین مکانهایی بوده که به دست داریوش اول ساخته شده ،کاخ تچر به معنای کاخ زمستانی است

سنگهای بکار رفته در آن بقدری صیقل خورده اند که مانند آینه ای درخشان است ،گویا قرار است آنچه در این محل اتفاق افتاده را برای ما نمایش بدهد،ابهت این کاخ مثال زدنی است ،از نکات ارزشمند این محل اسکلت بندی مقاوم وبی نظیر آن است هرچند برای ساخت آن از خشت خام استفاده شده

این کاخ نیز دارای پلکان است ودر دو طرف آن تصاویری از خدمتکاران در حالیکه با ظرف های غذا  وخوراکی های مختلف ایستاده اند دیده میشود

این بنای خارق العاده کاخی است بدون دالانهای پر پیچ وخم ولی در عین حال زیبا ودرخشان که به برکت وجود سنگهای صیقل خورده هر رهگذری را محسور خود میکند

کاخ ملل : کاخ دروازه کشورها ،کاخ انتظار یا کاخ خشایار شاه

این کاخ با داشتن چهار ستون که سه ستون آن هنوز باقیست با تندیس گاوان غول پیکر وموجودات افسانه ای با سر انسان ما به دنیای اساطیری دعوت میکند

سازندگان این بنا دروازه ملل را با شکوه وعظمت تحسین برانگیز احداث کرده اند

تا جلوه ای از قدرت وعظمت حکومت هخامنشی را به رخ جهانیان بکشد

در داخل این محل سکوهایی از جنس سنگ قرار گرفته ،احتمال میرود این سکوها برای نشستن و منتظر ماندن مراجعه کنندگان فراهم آمده باشد

از این مکان تنها دو ستون باقی مانده ،باستان شناسان یکی از ستونها را بوسیله بخش های شکسته ستون ویگر ترمیم کرده اند،وامروزه این ستون کاملترین ستون ایستاده در تخت جمشید است

در بخش غربی درگاههایی تعبیه شده که بوسیاه دو گاو نر بالدار محافظت مبشود

سبک این گاوها بر گرفته از هنر آشوری میباشد

گاوهایی با چهار پا وریش بلند که به گل دوازده پر ونیلوفر آبی تزئین شده این تصاویر حسی مرموز وشگفت انگیز را در ذهن تماشاگران القا میکند

پلکان ورودی تخت جمشید: این مکان هم به دست خشایار شاه ساخته شده اما میتوان گفت زیبایی این محل شاید بخاطر قرینه بودن دو ردیف پلکان در دو سمت مخالف یکدیگر میباشد

سنگهای آن بدون ملات وبا کمک بطت روی هم قرار گرفته ،این پلکانها شامل ۶۳ پله است وتوسط یک پاگرد با ۴۸ پله دیگر در دوطرف ادامه یافته ،در کنار این پره ها نیز کنگره هایی حدودا ۶۰ سانتی متری برای محافظت مهمانها در نظر گرفته شده ،این محل نیز دارای پله های کوتاه میباشد تا رفت وآمد در آنها به سهولت انجام پذیرد

گفته شده در جشنها واعیادی که در تخت جمشی  بر پا میشده ،بزرگان پارسی وایرانی از طریق پلکان دست راستی ونجبای قبایل دیگر از پلکان سمت چپ وارد میشده اند

از هر تخته سنگ سه یا چهار پله ساخته شده که متاسفانه بعلت فرسایش ورفت وآمد بازدید کنندگان آسیب دیده اند ،

کاخ هدیش: این کاخ به عنوان کاخ خشایار شاه شناخته میشود البته در کاوشهای انجام شده در این محل روی سنگ نوشته ها نام داریوش بزرگ دیده میشود،به نظر میرسد شروع ساخت این کاخ در زمان حکومت داریوش بوده وخشایار شاه آن را به اتمام رسانده است

این کاخ نیز مانند دیگر کاخ های تخت جمشید دارای پلکان بوده که خوشبختانه پالکان غربی آن هنوز دست نخورده باقی مانده است ،اینجا دارای حیاطی بزرگ است ودر داخل دارای ۳۶ ستون بوده

به دلیل مقاوم نبودن سنگهای بکار رفته در این بنا اینجا استقامت کافی را برای مبارزه با آتش سوزی که در سال ۳۳۰ ق.م اتفاق افتاده را نداشته وآثار زیادی از آن باقی نمانده

این کاخ در مرتفع ترین قسمت مجموعه تخت جمشید بنا شده واز طریق پلکانی به کاخ ملکه ارتباط داشته ،به نظر میرسد آتش سوزی نیز از این قسمت شروع شده وبیشترین آسیب را به آن رسانده این محل را به نام کاخ مرموز نیز لقب داده اند زیرا محققان اطلاعات زیادی از آن در دست ندارند

علت نام گذاری این کاخ را با دو روایت میتوان مرتبط دانست اول اینکه هدیش در کلمه به محل مرتفع گفته میشود وعلت نام گذاری نیز همین ارتفاع کاخ از سطح کاخهای دیگر بوده

دوم گفته شده نام زن دوم خشتیار شاه هدیش بوده وبه همین علت نام اورا روی این کاخ گذاشته اند

راه پله متصل کننده کاخ هدیش به کاخ حرمسرا به گونه ای طراحی شده که از دیگر کاخها جداست ومراجعه کنندگان نمی توانسته اند به راحتی به این مکان دسترسی داشته باشند

یکی از دلایلی که این کاخ کاملا از بین رفته این است که این محل دارای دوازده ستون چوبی بوده که به همین خاطر در زمان آتش سوزی به دست اسکندر کاملا از بین رفته است

کاخ صد ستون: این کاخ  در مرحله چهارم ساختن این مجموعه احداث شده ودومین کاخ وسیع در تخت جمشید میباشد ،کار ساخت این مکان در زمان اردشیر اول به اتمام رسیده

متاسفانه در زمانی که داریوش سوم مشغول ساختن یک دروازه بزرگ در شمال کاخ صد ستون بوده ،مورد حمله شاه مقدونی قرار گرفته واین دروازه نیمه کاره ویران گردیده است ،علت نامگذاری این مکان به صد ستون بخاطر وجود ۱۰۰ ستون در ردیف های ده تایی است که این معماری تحسین برانگیز باعث شهرت آن به صد ستون شده است

در ابتدا این محل را برای خزانه شاهی طراحی کرده وساخته اند اما به علت فضا ومکان محدود برای این کاربری ،آن را برای پذیرایی از میهمانان اختصاص داده اند

‌دیوارهای کاخ صد ستون از مرمر سیاه پوشیده شده است که این انتخاب سنگ به صلابت این محل افزوده ،در درگاه های شرقی وغربی تصاویری نقاشی شده  از جنگ شاه با هیولا وشیربه چشم میخورد ،مشابه این تصاویر در کاخهای تچر وهدیش نیز دیده میشود

از تصاویر دیگری که دراین کاخ قرار دارد و بسیار زیبا وپر ابهت است میتوان به صحنه بارعام در پایین درگاه وهیبت ۱۰۰ سرباز اشاره کرد که بر جذابیت این کاخ می افزاید

به برگهای پایانی کتاب پر رمز وراز تخت جمشید ،این مایه غرور وافتخار ایران وایرانی نزدیک میشویم هرچند آنچه گفته شده ویا هر چه که خواهیم گفت قطره ایست از دریای بی انتهای فرهنگ غنی ایران زمین

کاخ سه دروازه یا تالار شورا: این مکان در مرکز مجموعه تخت جمشید قرار گرفته وبر دیواره های آن نقشهایی از نجیب زادگان وبزرگان در حال صحبت وگفتگو به چشم میخورد

یکی از وجوه تمایز این محل از دیگر کاخها، استقرار تخته سنگی در وسط سالن این مکان میباشد با ابعاد تقریبا ۷۵×۷۱  ، وحلقه کوچکی در وسط این تخته سنگ‌ ایجاد شده که بنا بر کاوشهابه نظر میرسد که از آن برای محاسبات نجومی در مقیاس کوچک استفاده می کرده اند ، این سنگ " گاه نگار " نامیده می شده

در این مکان تصویری دیده میشود از نمایندگان تحت فرماندهی هخامنشی که تخت واورنگ پادشاهی را بر بالای سرشان نگه داشته اند ،دیدن این تصویر حس احترام وسپاسگزاری را در اذهان زنده می کند که در ایران آن زمان بسیار مورد توجه بوده

کاخ اردشیر،کاخ " ه" ویا کاخ "H" :با توجه به کاوشهای اندک که درباره این کاخ انجام شده ،اطلاعات زیادی از این مکان در دست نیست ،این عمارت با بناهای دیگر تخت جمشید متفاوت است و به نظر میرسد اینجا بعد از  حکومت هخامنشیان مورد استفاده قرار گرفته است واحتمالا دلیل استفاده مجدد از  آن زیبایی خیره کننده ومعماری فوق العاده آن است

این کاخ در غرب کاخ هدیش قرار گرفته اما در حاضر حالت نیمه ویران دارد،این محل دارای پلکان منقوشی است که به گواهی قطعه مکتوب شده بر آن مشخص شده ساخت این کاخ را خشایار شاه آغاز واردشیر یکم تمام کرده است

در لبه غربی وجنوبی بنای اصلی کنگره های وجود داشته که حالت شاخ وسر گاو نری بر آن مشخص است ،تعبیر این کنگره های گاوی چندان معلوم نیست ودر مورداینکه جان پناه بوده ویا نماد اطلاعاتی در دست نیست

این کنگره ها یکی در میان بزرگ وکوچک هستند وبه نقوشی چون پیکان ،تیر وچلیپا مزین بوده اند

مهمترین مطلبی که در باره این کاخ میتوان گفت وجود کتیبه ای است که ثابت میکند اردشیر یکم نیز مانند پدر خود خشایار شاه وجدش داریوش بزرگ پیرو کیش اهورایی بوده :

" خدای بزرگ است،که اهورا مزدا آسمان را آفرید

که این زمین را آفرید

که مردم را آفرید

که شادی را برای مردم آفرید

که اردشیر را شاه کرد

به خواست وتائید اهورامزدا این کاخ را که پدرم خشایار شاه بنایش را شروع کردبود ،تمام کردم

باشد که اهورا مزدا مرا وشهریاری مرا وآنچه من کردم جاودان دارد"

شهر استخر: این اثر باستانی که با فاصله ای اندک از تخت جمشید قرار گرفته توسط رشته کوهی که کوه رحمت ( محل احداث تخت جمشید) نیز قسمتی از آن است از مجموعه تخت جمشید جدا شده

در  مقابل این شهر تعدادی سنگ نگاره از دوران حکومت ساسانی بجا مانده است که به نامهای : نقش رستم ونقش رجب شناخته میشود متاسفانه بعلت انجام نگرفتن کاوشها وحفاریهای لازم ،از این محل اطلاعات زیادی در دست نیست

به نقل قول از باستان شناسان ،این محل پیش از احداث مجموعه تخت جمشید توسط داریوش کبیر ،منطقه مسکونی بوده برخی نیز معتقدند این محل به عنوان انجام امور ابتدایی خزانه شاه مورد استفاده قرار می گرفته

یکی از آثار بسیار زیبا وحیرت انگیز در بین این اثرها می توان به نقوش حکاکی شده روی قسمت باقی مانده از کاخ های بیرونی اشاره کردکه به علت زیبایی ومنحصر بفرد بودن مانند نقوش تصویر شده در کاخ آپا انا ،ولی در مقیاس کوچکتر میباشد

آتش در بزرگترین بنای تاریخی ایران باستان

تخت جمشید خیلی زودتر از آنچه سازندگانش فکر میکردند از بین رفت ،شاید داریوش کبیر فکر نمیکرد آنچه برای تخت جمشید حدود ۲۰۰سال بعد اتفاق افتاد ،با این بنا کاری بکند که صدها سال باد وباران نمی توانستند چنین بلایی به سر این مکان آورند، البته اگر دخالت دست انسان وویرانگری بشر نبود پایداری این ابنیه تاریخی حتی تا چندین قرن نیز دور از انتظار نبود

در سال ۳۳۱ ق.م اسکندر لشگر کشی های خود را در زمان داریوش سوم به سمت ایران آغاز کرد این در گیریها در بین سالهای ۳۲۳ تا ۳۲۵ به اوج خود رسید

نبردی که در آن تخت جمشید به آتش کشیده شد ،سومین نبرد اسکندر با ایرانیان بود که با نام "گوگمل "شناخته میشود، دراین نبرد اسکندر با تصرف پارسه که یکی از پایتختهای هخامنشیان در آن زمان بود ،این سلسله قدرتمند ایرانی را نابود کرد

عده ای معتقدند علت به آتش کشیدن تخت جمشید توسط اسکندر به تلافی به آتش کشیدن آتن توسط خشایار شاه صورت گرفته.‌‌‌،اما نکته دیگر نیز که قابل بحث است این است که بنا به آنچه در تاریخ آمد ه اسکندر به الکل اعتیاد داشته وگاه در حال مستی اطرافیان نزدیک خود را هم از بین میبرده،احتمال میرود به آتش کشیدن این محل نیز در حالت غیر عادی اسکندر صورت گرفته باشد

واینگونه  دفتر تخت جمشید نیز بسته شد و ویرانه ای باقی ماند تا هر ساله هزاران گردشگر ایرانی وخارجی را به خود جذب کند،این نماد هنر ومعماری ایران باستان که با تد بیر ودرایت شاهان هخامنشی وبه قصد ترویج عدل وداد پایه گذاری شده بود از بین رفت ،تا آیندگان با چیدن پازلی هر چند ناتمام آن را به افسانه ها پیوند دهند وهزاران قصه وداستان از آن بسازند

 باید قبول کرد آنچه داریوش کبیر از ایران وایرانی برای ما به یادگار گذاشت با ویرانی ا ز اذهان مردم خارج نشده و هر هموطنی با دیدن حتی تخته سنگی کوچک از آن به خود افتخار میکند ،بی گمان جای جای این مملکت حس غرور وغیرت را در وجودمان سرازیر میکند که ما ایرانی هستیم وبه آن میبالیم

چو ایران نباشد تن من مباد

بدین بوم وبر زنده یک تن مباد


نظرات شما

تا این لحظه نظری ثبت نشده، شما اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کنید



پیشنهاد می‌کنیم با ما همراه باشید در

پیشنهاد سفر

ناشناخته‌هایی که شما معرفی کرده‌اید

معرفی باشما



ثبت نام
به جمع ما در گزمک بپیوندید

تا حالا عضو گزمک نشده اید ؟ اطلاعات خود را وارد کنید .