مسجد آقا بزرگ کاشان ،مکانی بی نظیر، که علم وعبادت به هم گره میخورد

نویسنده : پریسا ساعدی     نوشته شده در : 16 تیر 1396     بازدید : 279

بهتر است با خودم قدحی بردارم از گلاب بی نظیر کاشان ،زیرا بازدید از مکانی که در آن بصورت پیچیده ای علم وتدین به هم آمیخته با شمیم دلنواز ومعطر این عِطر معنوی بوی عبادت وتقدّس بگیرد ،این محل مسجد ومدرسه آقا بزرگ کاشان است که فضای معنوی وروح نواز آن آرامشی بی حد را به جان خسته بازدید کنندگانش میریزد وانسان آرام، میشود ،مدهوش میشود وبی اختیار سر به سجده می گذارد که این خاک مقدس است واین مکان قابل احترام ،دعوتتان میکنیم به شهر خوش عطر وتاریخی کاشان ودیدن از این مکان تحسین بر انگیز

بوی گلاب وصوت اذان تلفیقی است که برای همه ما یادآور قداست ،حرمت وعبادت است ،ما در این فضا رویا هایمان را با خالق خود به اشتراک می گذاریم واینگونه به آرامش روحی وروانی میرسیم ،اینجا محلی است که بی توجه به اطرافمان اشک میریزیم وبا اصوات پر اندوه وبعضاً شاد ،خواسته هامان را از معبود ازلی می طلبیم ،یا بخاطر داشته هامان سجده شکر به جا می آوریم

واینجا در مقابل ما، مسجد آقا بزرگ یکی از باشکوهترین وزیباترین مساجد قاجار که در شهر گلاب وایمان ،کاشان میعاد گاه گردشگران وبازدید کنندگان است

این مسجد بین سالهای ۱۲۵۰ تا۱۲۶۰ ه.ق جهت برگزاری نماز جماعت ومجالس درس وبحثِ دامادایشان ملا مهدی نراقی ،برادر ملا احمد نراقی  ملقب به آقا بزرگ بنا شده است  ،این مسجددر خیابان فاضل نراقی ومحدوده تاریخی وبافت کهن شهر ،مجاور بقعه خواجه تاج الدّین ودر محله ای به همین نام بنا گردیده است

پیشینه تاریخی ساخت این بنا به زمان پادشاهی محمد شاه قاجار شروع شده  ودر سالهای اول سلطنت ناصرالدین شاه به پایان رسیده

این مکان با سرمایه گذاری حاج محمد تقی خانبان احداث شده است،اینگونه نقل شده که مردم کاشان ،ملا محود مهدی نراقی را آقا کوچک می نامیده اند ،در سفری که محمد شاه به شهر اصفهان داشت ،چند روزی را در کاشان اقامت می کند ودر طی آن با علمای شهر واز جمله این عالم بزرگوار دیدار کرد او که به علم بسیار ودرایت ایشان واقف میشود به مردم کاشان امر می کند که او را آقا بزرگ بخوانند وبه حاکم وقت شهر ،حاج محمد تقی خانبان دستور می دهد تا این مسجد ومدرسه را برای ایشان بنا کند وهمچنین دختر خود را به عقد ایشان در آورد

کاربری این محل به عنوان مسجد ومحل آسایش طلاب بوده وتا زمان حال نیز کم وبیش این کاربری  ادامه دارد

این مکان با شماره ۳۸۲ در ۱۱ آذر ماه سال ۱۳۳۰ در مجموعه آثار فرهنگی ایران به ثبت رسیده است

به نظر میرسد این مجموعه بر روی آثار به جا مانده از زلزله ۱۱۹۲ قمری ویا دوره های گذشته ساخته شده است ،بخصوص شبستان ۴۰ ستون شمالی مسجد

این محل با طرح گودال باغچه وباد گیر هایی که نمایانگر استفاده هوشمند انه از عناصر اقلیمی است را می توان مجموعه نفیسی دانست که عناصر معماری وتز ئیناتی را بهم پیوند داده بطوریکه حجمها واندامهای متناسب را در هم تنیده واز آنها سردر،هشتی،صحن مرکزی ،مقصوره وشبستان آفریده

به این مسجد "عروس مساجد" کاشان لقب داده اند

تلفیق شبستان با مسجد ومدرسه ای که بعداً در کنار آن ایجاد گردیده ،یکی از زیباترین وبهترین نمونه ایجاد هماهنگی واتصّال این دو مکان در کنار هم میباشد

در ابتدا این مکان بصورتی طراحی شده بود که از چهار سو به فضای باز راه داشته باشد تا در تابستانِ طاقت فرسای منطقه با جریان یافتن هوا در پیرامون گنبد خانه تهویه وخنک کردن بنا بصورت طبیعی انجام پذیرد ،اما ۴۰ ستون غربی گنبد خانه ،یعنی مهم ترین بنایی که بعدها به قسمت اصلی اضافه شده به معماری اصلی لطمه زده است وارتباط گنبد با فضای خارج را مسدود کرده است

بعدها در قسمتهای دیگر این مکان نیز تغییراتی انجام شده ،بطوریکه در وپنجره های اُرسی بالا رو تبدیل به در گاه هایی با دو نیم دایره گردیده است که در معماری ایران سابقه نداشته واز زمان بازگشت ناصرالدین شاه از سفر دوم اروپا در بناهای ایران باب شده است،یکی دیگر از تغییرات را می توان به فلزی کردن درهایی اشاره کردکه به جای اُرسی های بالا رو حد فاصل گنبد خانه وشبستان قرار داشته انداین قسمت  به علت وجود موریانه در درهای چوبی باعث از بین رفتن آنها شده است اما برای حفظ این اثر تاریخی در سالهای اخیر  درهای فلزی با همبسته های چوبی به درهای بالا رو تبدیل شده اند

بجز این تغییرات ودگرگونیهای کوچک که در بعضی قسمتهای مجموعه داده شده ،قسمتهای دیگر دست نخورده وسالم باقی مانده است

حجره های مدرسه:این حجره ها به اندازه یک پله بلندتر از سطح حیاط تحتانی(گودال باغچه)ساخته شده ودارای ۱۲ حجره است که از طریق ۴راهرو جانبی به حیاط راه می یابند وهر کدام دارای یک پستو ویک بخاری است هنوز از درون هر حجره می توانی صدای کسانی را بشنوی که در سکوت شب گرداگرد چراغی نفت سوز نشسته اند وعلم صرف ونحو ،منطق وفلسفه واصول دین را می خوانند وبه راستی دود چراغ می خورند تا علم بیاموزند

یک رشته پلکان در میانه ضلع شمالی به سرداب ارتباط دارد ،این محل بوسیله هواکش هایی افقی وعمودی به دو بادگیر در دوقسمت شبستان شمالی ارتباط میابد وبه این صورت شبستان خنک میشده وعمل تهویه هوا انجام میشود،در پاره ای اوقات اختلاف درجه  سرداب با حیاط تحتانی به ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی گراد میرسد

آرامگاه خاندان نراقی: در جانب شرقی صحن آرامگاه نراقی بصورت اطاقی شکم دریده دیده میشود که مربوط به همین خاندان است وخارج از محوطه مسجد بنا گردیده

یکی از ویژگیهای این مسجد معماری خاص گنبد خانه آن است که روی ۸ پایه عظیم بر پا شده زیرا در طرح مساجد قدیمی ایرانی ایجاد گنبد روی پایه های آزاد چندان باب نبوده نتیجه اینگونه ساختار هوای خنکی است که درتابستان فضای داخلی گنبد خانه را خنک ومطبوع میسازد ،شاید به همین علت است که این مسجد بر خلاف مساجد دیگر که سمت جنوبی آنها با محراب مسدود می شود در جانب جنوب وجنوب شرقی وغربی آن رها ساخته شده ومحراب دررواقی که گرداگرد گنبد خانه را فرا گرفته ،ساخته شده است ،گنبد این محل با محیط دایره ای ۵۰ متر ،وارتفاع نوک گنبد از سطح زمین ۱۸ متر می باشد وفضای داخلی آن با کتیبه سوره فتح مزّین شده این گنبد یکی از گنبهای آجری بزرگی است که وجود دارد ،از یباییهای این مکان شبستان است که با خلاقیتی جالب طراحی شده چنانکه برخلاف مساجد دیگر قبله ومحراب در کنار هم قرار دارند وقبله با عبارت یا" قاضی الحاجات " علامت گذاری شده

این مسجد با توجه به سادگی دارای ارزش والایی می باشد وبا اینکه هیچگونه زیاده روی در تزئین آن به ویژه کاشی کاری به چشم نمیخورد اما پر صلابت وبا اُبهت است البته از هنرهایی که دراین محل بکار رفته می توان به مقرنس کاری ،کاشی کاری ورسمی بندی یزدی اشاره کرد ،قابل به ذکر است که یک جفت در نفیس در مدخل اصلی  مسجد وجود دارد که با کنده کاری وگره چینی وگل میخ تزئین شده در این در تعداد۶۶۶۶ میخ وجود دارد وعلت وجود این میخها اینگونه آمده که در گذشته مردم در هنگام هجوم بیگانگان به مسجد پناه می بردند واین میخها از آنها محافظت میکرده ومانع از ورود دشمن به داخل مسجد میشده یکی دیگر از دلایل وجود این گل میخها را می توان اینگونه تفسیر کرد که بودن این اجسام در داخل چوب وزنگ زدن آنهد مانع از هجوم موریانه برای ازبین بردن استحکام در بوده است

نقاشی های این مسجد توسط استاد اسدالله ،استاد محمد حسین کاشی واستاد حاج ابراهیم معارفی انجام شده

در این مسجد دو نوع شبستان با کاربری خاص وجود دارد ،شبستان زمستانه محلی است که بیست سال بعد از اتمام ساختمان اصلی در محل صحن غربی به خاطر رفع مسکل سرما برای نمازگزاران توسط "مرحوم شعبانعلی پشت محمدی" ساخته شده وشبستان تابستانی که از اوایل انقلاب تا کنون به عنوان یکی از کتابخانه های فعّال کاشان همراه با سالن مطالعه مورد استفاده اهالی علم وادب قرار می گیرد ،این مکان از نظر پلان جزومساجدی میباشد که دارای سه شبستان است ونکته مهم آن تلفیق مسجدو مدرسه بودن آن است که ویژگی پر اهمّیتی برای این اثر تاریخی وماندگار میباشد ،این مسجد، محلی است برای نمایش تکامل هنر در قلمرو مکتب ،امید است ماندگاری این اماکن سرلوحه زندگیمان در تمام اعصار باشدوبا تمام قوا برای برپا داشتنشان بکوشیم


نظرات شما

تا این لحظه نظری ثبت نشده، شما اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کنید



پیشنهاد می‌کنیم با ما همراه باشید در

پیشنهاد سفر

ناشناخته‌هایی که شما معرفی کرده‌اید

معرفی باشما



ثبت نام
به جمع ما در گزمک بپیوندید

تا حالا عضو گزمک نشده اید ؟ اطلاعات خود را وارد کنید .