طاق بستان ، بزرگترین سنگ نوشته ایران

نویسنده : پریسا ساعدی     نوشته شده در : 10 تیر 1396     بازدید : 618

اینجا طاق بستان است ،سرزمین دلیر مردانی که در دل بذر محبت ودوستی می کاشتند ،آداب ورسومی همراه با احترام ومودت داشتند در دورانی که کشورهای دیگر با قوانین بدوی مردم خویش را اداره میکردند ،اینجا کرمانشاه است مهد مهر ورزی که بی شک ریشه در این تاریخ اصیل وپر بار دارد ،قدم به آرامشگاه تاریخ میگذاریم ،طاق بستان تاریخ مصور ایران زمین ،همراهمان باشید

تو ای کرمانشهان ای شهر شیرین

تو گویای تمدنهای دیرین

تو شهر جاودان ولاله گونی

سرافرازی وهمچون تیسفونی

ز کوه بیستون وطاق بستان

شده کرمانشهان چون باغ وبستان

با نام خداوندی که قدرتش بی مثال است ورحمتش بی پایان ،با این شعر زیبا که در وصف شهر کرمانشاه سروده شده به دیدار بزرگترین سنگ نوشته ایران میرویم ،طاق بستان زیباترین تاریخ مصور ایران که با کتیبه های بی نظیر وتصاویر افسانه ای عظمت وبزرگی ایران را در تمام اعصار به رخ جهانیان میکشد در ضمن باید این نکته را متذکر شدکه طاق بستان اولین نگاره سنگی جهان نامیده شده است که این لقب باعث فخر ایران وتاریخ وهنر این سرزمین می باشد

این مکان تاریخی در دامنه کوهی به همین نام ودر کنار چشمه های جوشان آب در شمال شرقی شهر کرمانشاه قرار گرفته

این محل را با نامهای متعدد در متون تاریخی ثبت کرده اند ،مانند : شبدیز،قصر شیرین ،طاق بسطام ،طاق بهستون ،تخت بستان ،طاق وسان ،طاق بسان و......

که هر کدام از این نامها توسط مورخّین دورانهای خاصی بر روی این اثر باستانی گذاشته شده وداستان مربوط به خود را در سینه دارد

در لهجه کُردی " سان" به معنای سنگ است وطاق وسان یعنی طاقی که در سنگ کنده کاری شده است

طاق بستان متشکل از دو طاق بهم پیوسته واز جنس سنگ خام خاکستری رنگ است که در کوه حفر شده است ،از مزایای این نوع سنگ این است که در آن گیاهان وعلف هرز رشد نمی کندوبه همین دلیل این اثر تاریخی از فرسایش گیاههان در امان مانده است ،طاق بستان یکی از شگفت انگیز ترین آثار تاریخی است ،این نواحی حدود ۱۲ قرن پیش به عنوان باغ های پادشاهان ساسانی مورد استفاده قرار می گرفته

"آرتور کریستین" در نوشته تاریخی خود مجموعه طاق بستان را زیارتگاه آناهیتا برشمرده است  واز آن به عنوان یک مکان زیارتی یاد کرده است

شاهان ساسانی نخست نواحی اطراف تخت جمشید را برای تراشیدن تندیسهای خود انتخاب کردند،اما از زمان اردشیر دوم وشاهان بعد از او ،طاق بستان را برگزیدند که اولاًدر بین راه ابریشم بود ورفت وآمد باعث رونق این محل میشد وثانیاً به علت  سرسبزی وطبیعت زیبا، این مکان مورد توجه مردم ورهگذران قرار داشت

این مجموعه نفیس به سه بخش اصلی تقسیم شده که هریک داستانی مصّور از افتخارات ایران را به نمایش می گذارد

طاق بزرگ معروف به ایوان بزرگ که مربوط به پادشاهی خسرو پرویز است

دومین بخش مربوط به اردشیر دوم است که در آن مراسم تاجگذاری اردشیر دوم با دقت وجزئیات بی نظیر حکاکی شده

وطاق کوچک که مربوط به تصویر برجسته شاپور سوم است ودقیق ترین وزیباترین آثار سنگی به جا مانده در این مجموعه میباشد

این اثر باستانی بی بدیل در پانزدهم دی ماه ۱۳۱۰ با شماره ۱۷۲ به ثبت میراث فرهنگی رسیده است

با دیدن این حجاری ها بر سنگ می توان به همت والای شاهان ومردمان آن دوره پی بُرد که با توجه به نبود امکانات ودر دسترس نبودن مکانی برای ثبت وقایع تاریخی این مراسم ورویدادهای با شکوه عهد باستان را در دل کوه به تصویر می کشیدند تا بدون تحریف وبا زبانی ساده و در عین حال با عظمت؛ گذشته پر صلابت ایران را برای آیندگان به تصویر بکشند

  در بخش ورودی طاق ،سنگ نگاره هایی دیده میشوند که به تصاویر دلنشینی همچون  : فرشته های بالدار،درخت زندگی،صحنه های شکار پرندگان وگرازها،صید ماهی،چهره های حکاکی شده حیواناتی همچون اسب وفیل ونقش هایی از انواع قایقها مزّین شده است

اینک با توجه به زیباییهای خفته در این سنگ نوشته ها شما را با تصاویر رویایی وحکاکی های ظریف ودر عین حال با ابهت آشنا میکنیم

 

سنگ نگاره  اردشیر دوم:قصه های حک شده در این سنگ نوشته آنقدر زیبا وجذاب است که شما میتوانید ساعتها غرق در دریای تخیل شوید وگذر ساعات ولحظه هارا متوجه نباشید،روی این سنگ نگاره صحنه تاج ستانی اردشیر دوم ،نهمین پادشاه ساسانی به نمایش گذاشته شده

در این مجلس شاه ساسانی در حال ایستاده با صورتی سرخ وبدنی تمام رُخ در مرکز سنگ نگاره قرار دارد ،دست چپ را روی قبضه شمشیر گذاشته وبا دست راست در حال گرفتن حلقه روبان داری از اهورامزداست ،این حلقه روبان دار در بیشتر کنده کاریهای طاق بستان دیده میشود وبه نظر میرسد نماد قدرت وحکومت بوده

شاه ساسانی چشمانی دُرُشت وابروانی برجسته دارد،ریش او مجعد است وموهایش بصورت انبوه روی شانه هایش

ریخته ،گوشواره ،گردنبند ودست بند دارد ،که گردنبند او یک ردیف مروارید درشت است

در سمت راست شاه ،پیکر اهورا مزدا به حالت ایستاده با بدنی تمام رُخ نقش شده است ،دست چپ را به کمر زده وبا دست راست حلقه روبان دار را به شاه هدیه می کند ،تاج اهورا مزدا از نوع تاجهای کنگره دار است وپایه آن با یک ردیف مروارید تزئین شده ،کمربندی که اهورامزدابه کمر بسته شبیه کمربند اردشیر دوم است

در سمت چپِ نقش اردشیر دوم ،پیرک ایزد نقش شده ،که بر روی گل نیلوفر بزرگی ایستاده وبا بدنی سه رُخ به تصویر کشیده شده،متاسفانه جزئیات صورت او آسیب دیده وچندان واضح نیست، در دستهای او شاخه های نباتی مخصوص مراسم مذهبی  "برسم" قرار دارد ،این شاخه های نبات که به نام برسم شهرت دارد در دست میترا یکی از الهه های ایران باستان هم دیده شده که بوسیله آن آئین سعادت وکامیابی وزاد وولد را اجراء می کرده اند،جالب است بدانید که در این تصویر لباس ایزد مهر شبیه لباس اهورا مزداست

در زیر پای اهورا مزدا واردشیر دوم پیکر شکست خورده ای نقش شده که با کمال تاسف بخش زیادی از آن نابود شده ،برخی معتقدند این پیکره متعلق به یکی از شاهان شکست خورده "کوشان" است ،اما امروزه باستان شناسان نقش او را به جولیا نوس امپراطور روم نسبت میدهند که در سال ۳۶۲ میلادی به دست اردشیر کشته شده

 

ایوان بزرگ : این سنگ نگاره مهمترین اثر در طاق بستان است ،اندازه این محل که به شکل مستطیل میباشد با این ابعاد بر آورد شده : عرض۸۶ متر ،عمق ۶۵ متر وارتفاع این ایوان ۹۰ متر میباشد ،قوس طاق در قسمت جلو ایوان بازتر از قوس انتهای آن میباشد ،بر روی بام ایوان هفت جان پناه چهار پله ای وجود دارد درباره علت وجود این جان پناه ها اطلاعات زیادی در دست نیست،این ایوان و حکاکی های آن برای ما کمک بزرگیست که به نحوه لباس پوشیدن ،استفاده از زیور آلات ومراسمی که در آن زمان برگزار میشده واقف شویم ،در این ایوان سر ستونهایی وجود دارد که بسیار شبیه سر ستونهای بیزانسی میباشد ودارای ابهت وعظمتی لایق ستایش است،در این طاق صحنه زدوده شدن قلب وروح پادشاه از کینه ونفرت وقدم گذاشتن وی به مسیر نیکویی ومهر ورزی به نمایش گذاشته شده ،سنگ تراشان هنرمند ایرانی پیکانهایی را از روی سر میترا ،الهه ایرانی  به تمامی جهات حکاکی کرده اند که نشان دهنده تلالو نور است و مقصد آنها روح وجان پادشاه میباشد

دیوارهای داخلی ایوان بزرگ دارای دو بخش است که هر کدام بصورت جداگانه تزئین شده است

تزئینات نمای ایوان بزرگ :

دیوار ایوان در دو طرف ورودی با نقش یک درخت تخیلی وقوس ایوان با دو ردیف از نقوش گیاهی تزئین شده است،

در لچکی های ایوان نیز نقش دو الهه بالدار دیده میشود که هریک از اینها در یک دست حلقه روبان دار ودر دست دیگر جامی پر از مروارید دارند

تزئینات داخلی قاب حکاکی شده ایوان بزرگ:

در بالای صحنه تاج ستانی شاه ساسانی قرار دارد که دست چپ را روی قبضه شمشیر گذاشته ودست راست را به طرف اهورامزدا دراز کرده است ،در سمت راست شاه پیکره اهورا مزدا قرار دارد ودرست در پشت شاه پیکره آناهیتا ،الهه آب نقش شده در حالیکه در دست چپ سبوی آب ودر دست راست حلقه روبان داری را بطرف شاه دراز کرده است

در پائین نقش سواری دیده میشود که مردیست سوار بر اسبی قوی وهیکلی،اونیزه بلندی در دست دارد  وسپری برای دفاع در پیش رو گرفته،بسیاری از مورخین نقش را متعلق خسروپرویز واسبش شبدیز می دانند

دیوارهای جانبی ایوان ،صحنه شکار شاهی را نشان می دهندکه در سمت راست صحنه شکار گوزن ودر سمت چپ صحنه شکار گراز را به تصویر کشیده اند

صحنه شکار گوزن: در این صحنه سه ردیف فیل بان گوزن هارا از طریق دروازه ای که در سمت راست حصار تعبیه شده به داخل شکارگاه رم می دهند

در درون شکار گاه شاه به سه حالت به تصویر کشیده شده :

۱-در قسمت بالا شاه سوار بر اسب وآماده شکار است وپشت سر او زنی قرار دارد که چتری بالای سر شاه گرفته است ،در پشت سر شاه نیز سه ردیف زن نقش شده که در ردیف اوّل ودوّم به حالت احترام ایستاده اند  ودر ردیف سوم آنها در حال نواختن آلات موسیقی میباشند

۲- در این صحنه حکاکی شده، در مقابل شاه عده ای رامشگر بر روی سکویی نشسته اند ودر حال نواختن هستند

۳-ودر پائین صفحه شاه کمانی را بر گردن انداخته ونشان می دهد  که شکار پایان یافته

این تصاویر منقوش بحدی زنده وبا احساس کنده کاری شده اند که شخص بیننده را با خود به عمق تاریخ می برد وانسان با تمام وجود خودش را در شکارگاه وبین سربازان وهمراهان شاه متصور میشود

صحنه شکار گراز: این قاب که در اندازه ۱۳×۷۰ تراشیده شده ،دوازده فیل را نشان می دهد که روی هریک دو نفر سوار شده اند ودر پنج ردیف عمودی صف بسته اند ،این فیل بانان در حال رم دادن گراز ها از مخفی گاه باتلاقی هستند در حالیکه خودشان در نیزار قرار دارند

در مرکز صفحه شاه در داخل قایقی ایستاده است ودر اطراف او نوازندگان زن قرار دارند

در سمت راست قاب صحنه پایان شکار نشان داده شده که برخلاف تصاویر قبلی بر کمر شاه شمشیر دیده نمیشود وبر روی سرش هاله ای قرار دارد

در پائین این سنگ نگاره نیز نقش پنج فیل سوار دیده میشود که در حال جمع کردن گراز های شکار شده هستند،در قسمت پائین تر گرازها از روی فیلها بر زمین گذاشته شده اند وخدمه در حال تکه تکه کردن آنها می باشند

 

ایوان کوچک :این فضا یک مکان مستطیل شکل است ،که با ابعاد ۳۰ متر ارتفاع،۹۶ متر عرض و۸۰ متر عمق  ایجاد شده ودر داخل این قاب پیکره های شاهپور سوم وپدرش شاهپور دوّم همراه با کتیبه ای به خط پهلوی وبه زبان فارسی میانه حجاری شده است

در این نفش پیکره شاهپور سوم شبیه پیکره پدرش حکاکی شده وتنها تفاوت آنها در شکل تاج آنهاست ،متاسفانه جزئیات تاج شاهپور سوم از میان رفته است

بر روی سنگ نوشته ای که در این مکان قرار دارد ومربوط به شاهپور دوم است آمده که او بغ ومزدا پرست بوده ،باستان شناسان به دلیل وجود این کتیبه در این ایوان ودادن اطلاعات حک شده آن را با ارزش می دانند

 

سنگ نگاره دوره قاجاریه :در بخش فوقانی دیوار سمت چپ ایوان بزرگ ،سنگ نگاره ای از دوران قاجار با کتیبه ای به خط نستعلیق حجاری شده است

در این قاب محمد علی میرزا دولتشاه بر تخت نشسته است وتاج او کنگره دار است وبیشتر شبیه تاج پدرش فتحعلی شاه میباشد

در کنار او شعری از "بسمل"شاعر کرمانشاهی که در مدح وی سروده شده حکاکی شده است ،در سمت راست وی امام قلی میرزا ،معروف به عماد الدوله به حالت ایستاده نقش بسته است ودر سمت چپ محمد علی میرزا،پسر دیگرش محمد حسین میرزا به تصویر کشیده شده

در جلوی تصویرمحمد علی میرزا ،آقا غنی (میرزا باشی محمد علی میرزا) به حالت ایستاده حکاکی شده است که نشان از دوستی ونزدیکی این شخص با شاه قاجار دارد

در سمت چپ نگاره نیز کتیبه ای است که مضمون آن متن، وقف نامه ای میباشد و در آن آمده "سه دانگ از مزارع کبود خانی برای انجام مراسم عزاداری امام حسین (ع) در ماه محرم ومراسم مذهبی دیگر واگذار شده "براساس نوشته های  کتیبه ،نگاره سنگی در سال ۱۲۳۷ ه.ق توسط میرزا جعفر سنگ تراش وبه دستور آقا غنی حجاری شده ،براساس این متون  ،محمدعلی میرزا طاق بستان را به کوه طور وجمال دولتشاه را به جمال حضرت موسی تشبیه کرده

آوروه اند فرشی از جواهر بر کف طاق قاجاری پهن بوده که در زمان حمله اعراب میان فرماندهان عرب تقسیم شد وبه تاراج برده شده

 البته این واقعه مربوط به سالها پیش از کنده کاریهای دوره قاجار می باشد در واقع این حادثه مربوط به زمانی است که اعراب ایران را محل کار زار خویش وجولانگاه تاخت وتا زشان قرار داده بودند

 

عمارت مسعودیه: این مکان که در کتب تاریخی از آن کمتر نام برده شده در دوره قاجار وتوسط امام قلی میرزا عما  الدوله در اطراف طاق بستان بنا شده وتا سال ۱۳۴۲ نیز در محوطه دیده میشده ولی بعد از آن زمان به علت حفظ آثار باستانی و آزاد سازی چشمه اناهیتا تخریب شده است

در پائین طاقهای تاریخی وپر از رمز وراز طاق بستان چشمه آبی زلال وزیبا قرار دارد که منظره ای بی نظیر به اطراف این مکان تاریخی بخشیده است

این آب پر برکت هزاران هکتار از اراضی کشاورزی منطقه را آبیاری می کند والبته آب مورد استفاده روستاهای اطراف این اثر باستانی نیز از این محل تامین میشود

واین بود نگاهی مختصر به تاریخی بی همتا ،که با نگاه به هر  نقش آن داستانی اساطیری وافسانه ای در ذهن ترسیم میشود ،این مکان همانند هر اثر باستانی دیگر در کشور عزیز مان ،باعث  افتخار وسربلندی هر ایرانی میباشد وآنچه در این تصاویر آمده ایران وایرانی را به تصویر کشیده تا همگان بدانند صلح ودوستی پایه واصول قواعد کشور داری در این سرزمین کهن بوده


نظرات شما

فرشته

نوشته شده در 1397/02/18 17:02

عاشقتم شهر زیبای من وبه کرمانشاهی بودنم افتخارمیکنم



پیشنهاد می‌کنیم با ما همراه باشید در

پیشنهاد سفر

ناشناخته‌هایی که شما معرفی کرده‌اید

معرفی باشما



ثبت نام
به جمع ما در گزمک بپیوندید

تا حالا عضو گزمک نشده اید ؟ اطلاعات خود را وارد کنید .